Mısır Tarımsal Üretim Atağıyla Küresel Pazarlarda Güç Kazanıyor
· Tarım Dünyası
Mısır, dev sulama projeleri, sübvansiyonlu finansman modelleri ve gübre üretim gücüyle tarımsal katma değerini artırarak Türkiye'nin geleneksel ihracat pazarlarında güçlü bir rakip konumuna yükseliyor.
Mısır Tarımında Yaşanan Yapısal Dönüşüm
Türkiye Cumhuriyeti Ticaret Bakanlığı Kahire Ticaret Müşavirliği tarafından hazırlanan 'Mısır Tarım ve Gıda Sanayi Pazar Araştırması Raporu', Mısır'ın tarımsal üretim gücünü ve küresel pazarlardaki artan rekabetini ortaya koymaktadır.
T.C. Ticaret Bakanlığı Kahire Ticaret Müşavirliği raporunda, Mısır tarımının tarihsel gelişimi ve makroekonomik ağırlığı şu ifadelerle aktarılmaktadır:
"Bu çerçevede 1960 yılında başlayan yüksek baraj inşaatı ve akabinde hayata geçirilen kapsamlı arazi kazanım ve sulama projeleri sektörün dönüşümünde belirleyici bir rol oynamıştır. Mısır’ın toplam yüzölçümü içinde tarıma elverişli arazilerin payı dünya genelindeki en düşük seviyelerden biri olan yüzde 4 civarında bulunmakla birlikte, tarım sektörü stratejik önemini korumaktadır. Mısır’ın tarım sektörü 2024/2025 mali yılı gayrisafi yurt içi hasılası (GSYH) içindeki yüzde 15 payıyla ülke iş gücünün yaklaşık dörtte birini istihdam etmekte olup bu oranlar OECD ülkelerindeki seviyelerinin üzerinde bulunmaktadır."
Yaşanan bu yapısal dönüşüm, Mısır'ı yaş meyve ve sebze ihracatında Türkiye için önemli bir rakip haline getirmektedir.
Tarımın Gayrisafi Katma Değerdeki Artışı
Mısır Planlama ve Ekonomik Kalkınma Bakanlığı verilerine göre, Mısır'da üretici fiyatlarıyla gayrisafi katma değer (GSKD), 2024/2025 mali yılında cari fiyatlarla 17,4 trilyon Mısır Poundu (yaklaşık 362 milyar ABD Doları) olarak gerçekleşmiştir. Bir önceki mali yıl olan 2023/2024 döneminde 13,2 trilyon EGP düzeyinde bulunan toplam GSKD, nominal bazda yüzde 31,4 oranında bir artış göstermiştir.
Aynı dönemde tarım sektörünün GSKD büyüklüğü ise 1,9 trilyon EGP seviyesinden 3,0 trilyon EGP'ye çıkarak yüzde 57,47 oranında çok daha güçlü bir nominal sıçrama kaydetmiştir. Bu dinamizm sonucunda tarım sektörünün toplam ekonomi içindeki payı bir yılda yüzde 14,4 seviyesinden yüzde 17,3 oranına yükselmiştir.
Ekili Alanları Büyüten Islah Projeleri
Mısır'ın kısıtlı tarım arazilerini genişletme hamlesi resmi verilere doğrudan yansımaktadır.
T.C. Ticaret Bakanlığı Kahire Ticaret Müşavirliği, arazi ıslah hedeflerini ve sözleşmeli üretim planlarını raporda şu sözlerle aktarmaktadır:
"Egypt State Information Service-SIS verilerine göre 2014’te 8,9 milyon feddan (3,7 milyon hektar ) olan Mısır’ın toplam ekili alanı 2024’te 10 milyon feddana (4,2 milyon hektar) ulaşmıştır. Islah ve sulama projeleri sayesinde toplam ekili alanın 21 milyon feddanın (8,8 milyon hektar) üzerine çıkarılması hedeflenirken, sözleşmeli tarım sisteminin de 1,8 milyon feddanı (756 bin hektar) kapsayacak şekilde genişletilerek bu kapsama buğday, şeker kamışı, şeker pancarı, domates, patates ve turunçgillerin yanı sıra, mısır, pamuk ve ayçiçeği ile soya fasulyesi gibi yağlı tohumların da dâhil edilmesi planlanmaktadır. Ayrıca, özellikle buğday ve mısır gibi ithalata bağlı ürünlerde tedarik kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve buğday için depolama kapasitesinin 5,5 milyon tona çıkarılması planlanmaktadır."
Sulama Altyapısına Dev Devlet Desteği
Akdeniz sahilleri dışında neredeyse hiç yağış almayan Mısır'da tarımsal üretim tamamen modern sulama yönetimine dayanmaktadır. Devlet desteğini hızlandıran hükümet, Mart 2024'te tarım, yenilenebilir enerji ve serbest bölge imalatçılarına yönelik 120 milyar EGP tutarında sübvansiyonlu kredi paketini onaylamıştır.
Piyasa koşullarının oldukça altında olan yüzde 15 faizli bu finansman modeli, 2025 yılında da 90 milyar EGP seviyesinde sürdürülmektedir. Ayrıca 2025/2026 mali yılı kalkınma planı kapsamında tarım ve sulama yatırımlarına 144,8 milyar EGP ayrılmıştır. Damla ve pivot sulamanın yaygınlaştırılmasıyla tarımsal ürün veriminin yüzde 5 ila yüzde 10 artırılması hedeflenmektedir.
New Delta ile Çöl Alanları Kazanılıyor
Mısır hükümeti, çöl arazilerini üretime kazandırarak gıda güvenliğini sağlamak amacıyla 2027 yılına kadar 4 ila 4,5 milyon feddan yeni tarım arazisi oluşturmayı hedeflemektedir. Bu politikanın en büyük ayağını oluşturan New Delta Projesi, ülkenin batı ve kuzeybatı bölgelerinde yürütülmektedir.
Proje çerçevesinde Batı Nil Deltası'nda 2,2 milyon feddan (924 bin hektar) arazinin ıslah edilmesi ve böylece ülkenin toplam tarım alanlarının yüzde 15 genişletilmesi planlanmaktadır. Toplam yatırım tutarı 800 milyar EGP'ye (yaklaşık 15,1 milyar ABD Doları) ulaşan dev projede, feddan başına arazi geliştirme maliyeti 350 bin ile 400 bin EGP arasında gerçekleşmektedir.
Küresel Gübre İhracatında Stratejik Güç
Mısır, tarımsal girdi maliyetlerinde en kritik kalem olan gübre üretiminde bölgesel bir merkez haline gelmiştir. Ülkenin yıllık gübre üretim kapasitesi 18-19 milyon ton seviyesinde bulunurken, iç tüketim ihtiyacı yalnızca 4 milyon ton civarındadır.
Üretim fazlasını dünya pazarlarına sunan Mısır, özellikle azotlu gübre ihracatında küresel çapta öne çıkarak yüzde 2,2'lik payıyla dünya onuncusu olmuştur. Bu durum Mısırlı üreticilere muazzam bir maliyet avantajı sağlarken, ülke buğday, mısır, yemeklik yağ ve bakliyat gibi bazı stratejik temel ürünlerde yüksek ithalat bağımlılığını sürdürmektedir.
Yüksek Hacimli Bitkisel Üretim Yelpazesi
Mısır'ın bitkisel üretim deseni incelendiğinde, sanayi ve temel tüketim ürünlerinde yüksek tonajlar dikkat çekmektedir. Ülkede şeker pancarı üretimi 13,9 milyon tona, şeker kamışı üretimi ise 13,3 milyon tona ulaşarak gıda sanayisinin ana girdilerini oluşturmaktadır.
Temel gıda güvenliğinin merkezinde yer alan buğdayda üretim 9,4 milyon tondur. Sebze grubunda ise patates 8,1 milyon ton ve domates 7,5 milyon tonluk üretim hacimleriyle kesintisiz bir tedarik zinciri sunmaktadır. Mısır ayrıca 7,2 milyon ton mısır ve 6,4 milyon ton pirinç üreterek yem ve gıda dengesini korumaktadır.
Meyve İhracatında Güçlenen Rekabet Avantajı
Meyve üretiminde küresel pazarlarda rekabet gücünü artıran Mısır, özellikle narenciye sektöründe dünya liderliğine oynamaktadır. Yıllık 4,2 milyon ton portakal üreten ülke, küresel yaş meyve ihracatında Türkiye'nin geleneksel pazarlarında ciddi bir pay elde etmiştir.
Ayrıca 1,75 milyon ton hurma ve 1,86 milyon ton mango ve guava grubu üretimi, Mısır'ın tropikal iklim avantajını yansıtmaktadır. Sebze grubunda 3,4 milyon ton kuru soğan ve 1,78 milyon ton patlıcan üretilmektedir. Yağlı tohumlarda ise 273 bin ton yer fıstığı, 118 bin ton ayçiçeği ve 75 bin ton soya fasulyesi üretilmekte olup bu alanda dışa bağımlılık sürmektedir.
Gıda Enflasyonunu Dizginleyen Fiyat Kontrolleri
Eylül 2023'te yüzde 73,6 ile tarihi zirvesini gören gıda enflasyonu, uygulanan sıkı tedbirlerle Şubat 2026 itibarıyla yüzde 4,6 seviyesine kadar geriletilmiştir. Aralık 2023 tarihli Başbakanlık Kararı ile sıvı yağ, bakla, pirinç, süt, şeker, makarna ve beyaz peynir stratejik ürün ilan edilerek stoklanması yasaklanmış, azami perakende satış fiyatı (MRP) zorunluluğu getirilmiştir.
Aykırı davrananlara para ve hapis cezası getirilerek piyasa denetimleri sıkılaştırılmıştır. Ayrıca 2025/2026 bütçesinde 160 milyar EGP (yaklaşık 3,2 milyar ABD Doları) kaynak gıda sübvansiyonlarına ayrılarak nüfusun üçte ikisine ucuz ekmek sağlanmıştır.
Bölgesel Gıda Sanayi Yatırım Hamleleri
Mısır, tarım ürünlerini işleyerek katma değerli gıda sanayisine dönüştürme hedefiyle 2026 yılına kadar sektör büyüklüğünü 30,5 milyar ABD Dolarına ulaştırmayı planlamaktadır. Bu amaçla Menoufiye Valiliği'ne bağlı Sadat şehrinde yer alan Industria sanayi bölgesinde, MAFI for Agricultural Produce Industries adlı özel serbest bölge şirketi kurulmuştur.
Toplam 180 milyon ABD Doları yatırımla kurulan bu entegre tesiste tarım ürünlerinin kurutulması, dondurulması ve paketlenmesi gerçekleştirilmektedir. Üretilen işlenmiş gıdaların doğrudan Avrupa Birliği, ABD ve Körfez ülkeleri pazarlarına ihraç edilmesi hedeflenmektedir.
İhracatta 11 Milyar Dolar Eşiği
Mısır'ın tarım ve gıda sanayi ürünleri ihracatı 2025 yılında 11,2 milyar ABD Dolarına ulaşırken, ilk 20 ülke toplam dış satımın yüzde 70'ini oluşturmuştur. İhracatta Orta Doğu, Körfez ve Afrika ülkeleri başı çekerken, Avrupa Birliği katma değerli ürünlerde stratejik pazar konumundadır.
Türkiye ise Mısır'dan yaptığı 270,5 milyon dolarlık tarım ve gıda ithalatı ile yüzde 2,4'lük paya sahiptir. Mısır'ın uygun enerji, ucuz işçilik ve lojistik avantajları sayesinde taze ve işlenmiş ürünlerde Türk ihracatçısının geleneksel pazarlarındaki etkinliğini her geçen gün artırdığı görülmektedir.
Ulusal Hayvancılık ve Su Ürünleri Atağı
Mısır, yerel ırkların ıslahı ve et-süt üretiminde kendine yeterlilik amacıyla başlattığı Ulusal Hayvancılık Geliştirme Stratejisi kapsamında hayvan varlığını 2024 yılında yüzde 6,7 artırarak 8,1 milyon başa çıkarmıştır. Kesilen hayvan sayısı 4,4 milyon başa, toplam kırmızı et üretimi ise yüzde 16 artışla 754 bin tona ulaşmıştır.
Çiğ süt üretimi yüzde 15,7 artarak 6,6 milyon ton seviyesine çıkarken, kanatlı eti üretimi 2,4 milyon ton, yumurta üretimi ise 16,6 milyar adet olmuştur. Su ürünlerinde yıllık 2 milyon ton üretime ulaşan Mısır, Afrika'da birinci, tilapia üretiminde dünyada birinci sıradadır.