Türkiye Şeker Sektöründe Yüzyıllık Üretim Serüveni
· Tarım Dünyası
Cumhuriyetin ilk sanayileşme hamlesi olan şeker fabrikalarının 100. yılında, Türkiye pancar şekeri üretiminde dünyada 5. sıradaki yerini korurken sektör yeni planlama dönemine hazırlanıyor.
Kayseri Panfest Buluşması ve Beklentiler
Kayseri Şeker ev sahipliğinde ve Agro TV iş birliğiyle 1-3 Eylül tarihlerinde düzenlenen Panfest 2026 etkinlikleri, şeker pancarı hasat sezonu öncesinde üreticiler ile sektör temsilcilerini bir araya getirdi. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk sanayileşme hamlesi olan şeker fabrikalarının üretime başlamasının 100. yılına denk gelen bu buluşmada, sektörün geleceğine yönelik hedefler kapsamlı biçimde tartışıldı. Etkinlik boyunca kurulan stantlarda üreticilerin güncel maliyetleri ve hasat dönemi beklentileri istişare edilirken, sektörün yapısal dönüşümü ve karşılaşılan temel sorunlar da ayrıntılı olarak ele alındı.
Şekerin Dünyadaki Tarihsel Gelişim Süreci
Dünyada şekerin serüveni anavatanı Hindistan olarak kabul edilen şeker kamışı ile başlamıştır. Milattan sonra 7. yüzyılda kamış özünün kaynatılarak katı şeker elde edilmesi öğretisi İran, Mısır ve Arabistan üzerinden yayılmıştır. 10. yüzyılda Venediklilerin ticareti devralmasıyla Avrupa pazarına giren şeker, coğrafi keşiflerin ardından Kristof Kolomb tarafından Amerika kıtasına taşınmıştır. Küba ve Porto Riko ekseninde hızla gelişen şeker kamışı tarımı, 17. yüzyıldan itibaren tüm dünyaya yayılan devasa bir sanayi ve ticaret ağına dönüşmüştür.
Küresel Tatlandırıcı Talebi ve Kaynaklar
Dünya tatlandırıcı talebi temel olarak sakaroz, nişasta bazlı şeker ve kimyasal yollarla üretilen kalorisiz yüksek yoğunluklu tatlandırıcılar olmak üzere üç kaynaktan karşılanmaktadır. Türkiye Şeker Fabrikaları 2025 Sektör Raporu verilerine göre, 2025-2026 sezonunda küresel şeker üretiminin 181 milyon 287 bin ton, tüketiminin ise 180 milyon 69 bin ton seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Sakaroz kökenli üretimin yüzde 78,4'ü şeker kamışından elde edilirken, 39,2 milyon tona karşılık gelen yüzde 21,6'lık pay şeker pancarından sağlanmaktadır.
Dünya Şeker Üretiminde Lider Ülkeler
Küresel şeker üretiminde Brezilya, Hindistan, Çin, Tayland, ABD ve Rusya ilk sıralarda yer alırken, ilk 15 ülke toplam arzın yaklaşık yüzde 80'ini kontrol etmektedir. Türkiye, dünya genel üretim sıralamasında 13. basamakta bulunmaktadır. Şeker pancarından üretim gerçekleştiren ülkeler arasında ise Rusya, ABD, Fransa ve Almanya'nın ardından Türkiye 5. sırada gelmektedir. İlk 10 üretici ülke dünya pancar şekeri arzının yüzde 77,5'ini karşılayarak piyasadaki belirleyici rollerini 2025-2026 sezonunda da sürdürmektedir.
Cumhuriyetin İlk Sanayileşme Hamlesi Başlıyor
Cumhuriyetin ilk yıllarında tamamen ithalata bağımlı olan şeker ihtiyacını karşılamak için yerli üretim seferberliği başlatılmıştır. Halkın un, pamuk ve şekerden oluşan temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere kamu yatırımları hızlandırılmıştır. İklim koşullarına uygunluğu nedeniyle şeker kamışı denemelerinin ardından pancar üretimine odaklanılmış ve stratejik yatırımlar planlanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Kurucusu Mustafa Kemal Atatürk bu dönemde tarımın kalkınmadaki rolünü şu sözlerle ifade etmiştir:
"Milli Ekonominin temeli ziraattır"
Üreticinin toprağa bağlılığını ve üretim gücünü vurgulayan Türkiye Cumhuriyeti Kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, köylünün önemini şu veciz sözüyle dile getirmiştir:
"Ülkenin gerçek sahibi ve efendisi, hakiki müstahsil olan köylüdür"
İlk Şeker Fabrikalarının Kuruluş Kronolojisi
Türkiye'de ilk şeker üretimi 26 Kasım 1926 tarihinde faaliyete geçen Alpullu Şeker Fabrikası ile resmi olarak başlamıştır. Bu açılışın hemen ardından 17 Aralık 1926'da Uşak Şeker Fabrikası üretime geçmiş ve iki tesis 1933 yılına kadar ülkenin şeker talebini karşılamıştır. Atatürk'ün 1930 yılındaki direktifleri doğrultusunda 1933'te Eskişehir, 1934'te Turhal Şeker Fabrikası açılmıştır. Türkiye İş Bankası, Ziraat Bankası ve Sümerbank ortaklığıyla güçlenen bu yapılar, 1935 yılında kurulan Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. çatısı altında toplanmıştır.
Fabrika Sayısının Artışı ve Kooperatifleşme
1951 yılında hazırlanan Tevsi Programı ile Türkiye genelinde yeni şeker fabrikalarının inşası hız kazanmış ve pancar üreticileri kooperatifler bünyesinde teşkilatlandırılmıştır. 1953 ile 1956 yılları arasında Adapazarı, Amasya, Konya, Kütahya, Susurluk, Burdur, Kayseri, Erzurum, Erzincan, Elazığ ve Malatya fabrikaları işletmeye alınarak tesis sayısı 15'e çıkarılmıştır. Takip eden yıllarda açılan yeni tesislerle büyüme devam etmiştir. Günümüzde 14'ü Türkşeker'e, 12'si özel sektöre ve 6'sı kooperatiflere ait olmak üzere toplam 32 pancar şekeri fabrikası üretim yapmaktadır.
Sözleşmeli Tarım Modeli ve Münavebe
Şeker pancarı tarımı, Türkiye'de sözleşmeli üretim modelinin ve münavebe sisteminin en başarılı uygulandığı tarımsal alanların başında yer almaktadır. Fabrikalar, hammadde ihtiyaçlarını çiftçilerle önceden yapılan üretim sözleşmeleri aracılığıyla güvence altına almaktadır. Bu disiplinli model, hem çiftçinin pazar garantisiyle planlı ekim yapmasını sağlamış hem de münavebe zorunluluğu sayesinde tarım arazilerinin verimliliğini ve toprak sağlığını uzun yıllar boyunca korumuştur. Çiftçilerin teşkilatlanmasında kooperatifleşme yapısı kritik bir toplumsal dayanışma örneği oluşturmuştur.
Şeker Yasası ile Başlayan Kotalar
2001 yılında yürürlüğe giren Şeker Yasası ile sektörde köklü yapısal dönüşümler yaşanmış ve hem pancar hem de şeker üretimi kota sistemine bağlanmıştır. İlk kez nişasta bazlı şeker için yasal kota getirilmiş, başlangıçta yüzde 10 olarak uygulanan bu oran Cumhurbaşkanlığı kararları doğrultusunda günümüzde yüzde 2,5 seviyesine kadar indirilmiştir. 2017 yılında Şeker Kurumu kapatılarak tüm yetkiler Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki Şeker Dairesi Başkanlığı'na devredilmiştir. Halen kota dahilinde çalışan 5 ve kota dışı ihracat yapan 5 NBŞ fabrikası bulunmaktadır.
Fabrikaların Özelleştirilme Süreci ve Yapısı
Şeker fabrikalarının mülkiyet yapısı 2000'li yıllardan itibaren özelleştirme ihaleleri ile önemli bir değişim sürecine girmiştir. İlk olarak 2004 yılında Adapazarı ve Kütahya fabrikalarındaki kamu hisseleri satılmış, ardından 2018 yılında Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından aralarında Alpullu, Bor, Çorum ve Turhal'ın da bulunduğu 10 kamu fabrikası özelleştirilmiştir. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. 2021 yılında Türkiye Varlık Fonu'na devredilmiş, aynı yıl yayımlanan kararnameyle Tarım ve Orman Bakanlığı'nın ilgili kuruluşu statüsüne getirilmiştir.
Torba Kanun ile Getirilen Yaptırımlar
20 Haziran 2026 tarihinde kabul edilen Torba Kanun ile şeker pancarı ekim alanlarının belirlenmesi ve denetimi doğrudan Tarım ve Orman Bakanlığı'na devredilmiştir. 2027 üretim yılı itibariyle şirketlerin sözleşme sınırları bakanlıkça çizilecek ve sözleşmesiz pancar ekimi tamamen yasaklanacaktır. Önceki mevzuatta yalnızca kota dışı ekim yaptıran fabrikalara idari para cezası uygulanırken, yeni düzenleme ile sözleşmesiz veya kotasız ekim yapan çiftçilere de doğrudan cezai yaptırımlar getirilecektir.