Meyvede Rekor Üretime Rağmen İhracatçı Rekabette Zorlanıyor
· Tarım Dünyası
Türkiye'de sert çekirdekli meyve rekoltesi tarihi seviyelere ulaşırken, yüksek girdi maliyetleri ve baskılanan döviz kuru üretici ile ihracatçının küresel pazardaki rekabet gücünü sınırlıyor.
USDA Raporu Sert Çekirdeklileri İnceledi
Amerika Tarım Bakanlığı (USDA), 27 Ağustos 2026 tarihinde yayımladığı kapsamlı “Türkiye: Sert Çekirdekli Meyveler Yıllık Raporu” ile ülkedeki meyvecilik sektörünü ayrıntılı şekilde inceledi. Raporda, bir önceki pazarlama yılında yaşanan şiddetli doğal afetlerin ardından üretimin tarihi bir rekor seviyeye ulaştığı vurgulandı. Ancak üretimdeki devasa artışa rağmen üreticilerin ve ihracatçıların küresel rekabette ciddi zorluklarla karşılaştığı kaydedildi.
Amerika Tarım Bakanlığı USDA Rapor Sunuşu kapsamında sektörel görünüme ilişkin şu değerlendirmede bulundu:
"Kiraz üretiminin yaklaşık yüzde 250 artarak 1 milyon tona ulaşması, şeftali ve nektarin üretiminin ise neredeyse iki katına çıkarak 1,2 milyon tona çıkması bekleniyor. Bu artış, devam eden enflasyon ve lira değer kaybına rağmen tüketici fiyatlarını yaklaşık yüzde 50 düşürerek iç tüketimi önemli ölçüde artırdı. Bununla birlikte, yüksek girdi maliyetleri ve düşük değerli lira nedeniyle Türk üreticiler, geçen yılki düşük seviyelerden toparlanan taze kiraz ve şeftali/nektarin ihracatına rağmen, İspanya, İtalya, İran ve diğer rakiplerle rekabet etmekte zorlanıyor."
Sert İklim Şokundan Tarihi Toparlanmaya
Türkiye genelinde 2025/2026 sezonunda yaşanan sert meteorolojik dalgalanmalar meyve bahçelerinde büyük hasara yol açmıştı. USDA raporunda, 2025 yılı Mart ve Nisan aylarında meydana gelen ve tam 36 ili etkileyen don felaketinin son 30 yılın en yıkıcı doğa olayı olduğu hatırlatıldı. Ancak 2026/2027 sezonundaki elverişli hava koşulları üretimi hızla zirveye taşıdı.
Amerika Tarım Bakanlığı USDA Rapor Metni içinde rekolte projeksiyonlarına dair şu ifadelere yer verildi:
"Bu, tüm zamanların en yüksek rekorudur. 2025/2026 sezonunda aşırı hava koşulları yaşandı; kuraklık, zirai don, aşırı yağış ve dolu üretimi ciddi şekilde olumsuz etkiledi. Mart ve Nisan 2025'te şiddetli don meydana geldi. Don, 36 ili etkiledi ve sert çekirdekli meyve üretiminde önemli kayıplara yol açtı. Geçen yılki don, doğal bir afet ve ülkenin son 30 yılda yaşadığı en şiddetli don olarak nitelendirildi. Geçen yılki çok kötü verimin ardından, bu yılki üretimin elverişli hava ve toprak koşulları nedeniyle son 5 yılın en yüksek seviyesinde olması bekleniyor. 2026/2027 pazarlama yılı için toplam kiraz üretimi 750 bin ton ve vişne üretimi 250 bin ton tahmin ediliyor. Bu tahmin, üreticilerle yapılan görüşmelere dayanmaktadır ve TÜİK(Türkiye İstatistik Kurumu)'in toplam üretim projeksiyonlarıyla da paralellik göstermektedir."
Geliştirilen Çeşitlerle Kirazda Yüksek Verim
Türkiye'de 100'den fazla kiraz çeşidinin üretildiğine işaret eden USDA uzmanları, bahçe yapısındaki modernizasyonun rekolte gücünü artırdığına dikkat çekti. Yurt içi ve yurt dışı lojistiğe uygun nitelikli çeşitlerin yaygınlaşması, sektörün ticari hacmini büyütüyor.
Amerika Tarım Bakanlığı USDA Rapor Metni verilerinde çeşit ıslahı ve modern plantasyonlar şu şekilde detaylandırıldı:
"En popüler çeşit, yerel olarak ‘0900 Ziraat’ olarak bilinen Napolyon çeşididir. Büyük, sulu, kalp şeklinde bir kiraz olup diğer çeşitlere göre daha uzun raf ömrüne sahiptir ve bu da onu yurt içi ve yurt dışı uzun mesafeli sevkiyatlar için ideal bir kiraz yapmaktadır. Son 10 yılda, Türk bilim insanları daha yüksek verimli ve daha kaliteli Napolyon kirazları geliştirmiş ve yetiştiriciler eski çeşidi kademeli olarak daha yeni, geliştirilmiş versiyonlarla değiştirmiştir. Napolyon kirazına ek olarak, yetiştiriciler Early Burlat, Van, Bing, Vista, Noir De Guben, Noble, Lamber, Sweetheart, Celeste, Early Lory, Kordia, Regina ve Stella gibi diğer yüksek verimli kiraz çeşitleriyle de denemeler yapmaya başlamıştır."
İşçilik ve Girdi Maliyetleri Baskısı
Üretim miktarındaki rekor sıçramaya karşılık tarımsal işletmelerin kârlılık oranları maliyet artışları sebebiyle daralıyor. Gübre, enerji ve özellikle hasat dönemi işçilik giderleri, üreticinin net gelirini baskılayan temel unsurlar olarak öne çıkıyor.
Amerika Tarım Bakanlığı USDA Rapor Metni tarla içi maliyet baskısını şu verilerle aktardı:
"İşçilik, toplam girdi fiyatlarının en büyük payını oluşturuyor ve günlük 1700-2000 TL (35,60-41,88 dolar) arasında değişiyor. Bu yüksek maliyetler karşısında, özellikle küçük işletmeler olmak üzere bazı üreticiler karlı kalmakta zorlanıyor."
Enflasyonist baskı altında yükselen tarımsal yevmiyeler, yüksek tonajlı hasatlarda üretici bütçesini zorlamaya devam ediyor.
Kiraz İhracatında Döviz Kuru Engeli
Türkiye taze kiraz üretiminde küresel liderlerden biri olmasına rağmen, toplam üretiminin yalnızca küçük bir bölümünü ihraç edebiliyor. 2026/2027 sezonunda taze kiraz ihracatının 80 bin tona yükselmesi beklenirken, uygulanan para politikaları ve kur seviyesi uluslararası pazarlarda fiyat esnekliğini kısıtlıyor.
Amerika Tarım Bakanlığı USDA Rapor Metni kiraz dış ticaretine dair engelleri şu şekilde sıraladı:
"Üretimdeki önemli artışa paralel olarak, 2026/2027 pazarlama yılı için taze kiraz ihracatının 80 bin tona yükseleceği tahmin ediliyor. 2025/2026 pazarlama yılında, aşırı hava koşulları nedeniyle taze kiraz ihracatı 6 bin 344 tona düştü; bu rakam, taze kiraz ihracatı için 10 yıllık ortalama olan 72 bin tonun oldukça altında kaldı. Türkiye, yıllık ortalama 700 bin ton üretimle dünyanın en büyük taze kiraz üreticilerinden biridir, ancak bu devasa hacmin sadece 60 – 70 bin tonu ihraç edilmektedir. Yüksek girdi maliyetleri, enflasyona göre düşük kalan döviz kuruyla birleşince, Türk üreticilerini uluslararası pazarlarda daha az rekabetçi hale getirdi. Son iki yılda, Türkiye Merkez Bankası'nın dolar kuruna aşağı yönlü baskı uygulayarak enflasyonu istikrara kavuşturma çabaları, Türk kiraz üreticilerinin yurt dışındaki rekabet gücünü daha da aşındırdı. Daha zayıf bir döviz kuruyla, üreticiler ihracat pazarlarında sunulan fiyatlarla üretim maliyetlerini karşılamakta zorlanıyorlar. 2025/26 pazarlama yılında Türkiye'nin kiraz ihracatında ilk üç pazar Almanya, Rusya ve Norveç oldu. Bu arada, kiraz üretiminde Türkiye'nin başlıca rakipleri olan İspanya, İtalya ve İran, geçen yıl Türkiye'nin üretimindeki düşüşten yararlanarak kirazlarını daha rekabetçi fiyatlarla satışa sundular. Bu yıl rakip ülkelerdeki olağanüstü yüksek üretim, küresel taze kiraz pazarında fiyat rekabetini yoğunlaştırdı ve Türk üreticilerinin meyvelerini yurt dışına satmalarını giderek zorlaştırdı."
Şeftali ve Nektarinde Modern Bahçeler
Şeftali ve nektarin üretiminde son yıllarda uygulanan dikim teknikleri ve modern bahçe yatırımları verimliliği hızla artırdı. Şeftali alanları genişlemeden yüksek rekolte elde edilirken, nektarinde hem ağaç sayısı hem de dikim alanları büyümeyi sürdürdü.
Özellikle Mersin ilinde yoğunlaşan modern bahçeler, Akdeniz havzasındaki Mersin Limanı lojistik avantajıyla birleşerek ihracat odaklı altyapıyı güçlendirdi. Toplam şeftali ve nektarin üretiminin 2026/2027 döneminde 1,2 milyon tona çıkarak tüm zamanların rekorunu kırması öngörülüyor. Bu rakam, önceki sezonun 642 bin 300 tonluk rekoltesine kıyasla yüzde 87 oranında bir artışa işaret ediyor.
Şeftali ve Nektarin Tüketiminde Patlama
Artan rekolte iç piyasada arz fazlası oluşturarak ürünlerin yurt içi tüketimini büyük ölçüde hareketlendirdi. USDA raporuna göre 2026/2027 pazarlama yılında iç şeftali ve nektarin tüketiminin 1 milyon tona ulaşması beklenirken, bu miktar önceki yılın 555 bin 627 tonluk seviyesine göre yüzde 82 artış gösterdi.
Amerika Tarım Bakanlığı USDA Rapor Metni sanayi ve perakende tüketim alışkanlıklarını şu verilerle ortaya koydu:
"Son yıllarda, tüketicilerin yeni ve taze meyveler tüketmeye ve daha sağlıklı beslenmeye olan ilgisiyle birlikte nektarin tüketimi önemli ölçüde arttı. Şeftali ve nektarinlerin çoğu taze olarak tüketiliyor. Şeftalinin yaklaşık yüzde 15'i meyve suyu üretiminde kullanılıyor. Türk tüketiciler, yüzde 25-99 oranında meyve konsantresi içeren şeftali, kiraz ve kayısı nektarını tercih ediyor. Nektarlar çok popüler olmakla birlikte, %100 meyve sularına doğru artan bir eğilim de var. Şeftaliler ayrıca konserve ürünler, marmelatlar yapımında kullanılıyor ve dondurulmuş olarak satılıyor."
Tarlada Fiyatlar Maliyet Seviyesine İndi
Bollaşan ürün arzı, genel gıda enflasyonunun yaklaşık yüzde 37 ve dolar kurunun yüzde 18 arttığı bir ortamda tezgahlardaki meyve fiyatlarını yarı yarıya düşürdü. Raporda şeftali ve nektarinin çiftçideki satış fiyatının kilogram başına 15-20 TL (0,21-0,42 dolar) arasında kaldığı kaydedildi.
Buna karşın perakendede şeftali 60-100 TL, nektarin ise 70-100 TL aralığında satılıyor. Çiftçiler maliyetlerinin kilogram başına 18-20 TL olduğunu, tarlada oluşan 15-20 TL'lik fiyatların kâr bırakmadığını belirtirken, tüketici için ucuzlayan meyve üretici tarafında kârsızlığa dönüştü.
Şeftali İhracatçılarına Destek Yetersiz Kaldı
USDA tahminlerine göre şeftali ve nektarin ihracatının 2026/2027 sezonunda 200 bin tona yükselmesi öngörülüyor. Ancak girdi maliyetleri karşısında ihracat gelirlerinin yetersiz kalması dış satım hızını sınırlıyor.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından ihracatçılara sunulan yüzde 3 oranındaki Döviz Dönüştürme Desteği, döviz kurunun Türk lirası karşısındaki seyrinden kaynaklanan kayıpları telafi etmekte yetersiz kalıyor. İhracatçılar artan maliyet baskısını hafifletemediği için rekor üretime rağmen dış pazarlarda kâr marjları oldukça zayıf seyrediyor.
Küresel Pazarda Sertleşen İhracat Rekabeti
Türkiye şeftali ve nektarin ihracatında dünyanın ilk on ülkesi arasındaki yerini korurken, geleneksel pazarlar olan Rusya, Romanya, Ukrayna ve Irak hattında rakiplerin baskısı artıyor.
Amerika Tarım Bakanlığı USDA Rapor Metni dış pazardaki rekabet koşullarını şu şekilde özetledi:
"Son 10 yıldır, aşırı hava koşulları nedeniyle 2025/2026 pazarlama yılı sezonu hariç, Türkiye'nin taze şeftali ve nektarin ihracatı sürekli olarak artış göstermiştir. Sadece son 5 yılda, Türk üreticilerinin artan iç ve dış talebi karşılamak için üretimlerini genişletmesiyle ihracat iki katından fazla artmıştır. 2025/2026 pazarlama yılında Türk şeftali ve nektarinlerinin başlıca pazarları Rusya, Romanya, Ukrayna ve Irak olmuştur. Türkiye, taze şeftali ve nektarin ihracatında dünyanın en büyük on ülkesi arasında yer almaya devam etmektedir. 2026/2027 pazarlama yılında, İspanya, Yunanistan ve İtalya dahil olmak üzere Türkiye'nin başlıca ticaret rakipleri arasında taze şeftali ve nektarin üretimi keskin bir şekilde artarak Türk ihracatına ek bir engel oluşturmuştur. Bu zorluğu daha da artıran bir diğer faktör ise, Özbekistan ve Azerbaycan gibi ülkelerin son yıllarda şeftali ve nektarin üretimine yoğun yatırım yaparak Türkiye'nin geleneksel ihracat pazarlarındaki payını giderek artırmalarıdır."